KIJICHO IWE MWIKO: UJUMBE KUHUSU UZUSHI NA CHUKI KATIKA SIASA

 

Adeladius Makwega – Mbagala

 

Mwanakwetu, leo naomba nikusimulie simulizi moja yenye ujumbe mzito kuhusu kijicho, husuda na madhara ya kutumia hila kumwangusha mwingine.

Simulizi hii inaitwa “Kijicho Iwe Mwiko”, iliyoandikwa na Skolastika Stephen (Mwanafunzi), Shule ya Msingi ya Kawe, Dar es Salaam, na kuchapishwa katika The Tanzania Education Journal, No. 3, Vol. 2, mwaka 1973.

 

Kijicho Iwe Mwiko

Hapo zamani palitokea baba mmoja aliyeoa wake wawili. Mke wake wa kwanza alilima shamba la kunde, na mke wa pili naye alilima, lakini hakupata mazao.

Mke mkubwa alipata mavuno mengi na akavuna magunia kumi na mawili ya kunde. Kwa moyo wa ukarimu, alimpa mke mwenzake gunia moja, hivyo yeye akabakiwa na magunia kumi na moja.

 

Lakini badala ya kufurahia ukarimu huo, mke mdogo alijawa na kijicho.

Siku moja alikwenda kwa mama yake na kumwomba dawa ya kumuua mke mwenzake kwa sababu alikuwa amepata mavuno mengi kuliko yeye.

 

Dawa hiyo aliipata.

Aliporudi nyumbani, alimwambia mke mwenzake waende kuchota maji. Mke mkubwa akakubali.

 

Walipofika mtoni, mke mdogo akamtupia dawa mwenzake. Kwa bahati mbaya, mke mkubwa akamezwa na mamba na ukabaki mguu wake.

 

Mke mdogo, bila aibu na bila majuto, aliuchota ule mguu pamoja na maji ndani ya mtungi na kurudi nao nyumbani.

Kisha akawaambia watoto wote waende wakachume mboga shambani.

Baba wa watoto naye alikuwa ameenda kukata miti kwa ajili ya kujengea nyumba.

 

Mke mdogo alipobaki peke yake, alianza kuuchezesha ule mguu huku akiuita:

 

“Kiguu, telemka!”

Na kiguu kikawa kinateremka. Hiyo ikawa tabia yake.

Siku moja, mtoto wa yule mama aliyefariki alijificha uvunguni na kupata nafasi ya kumwona mama yake wa kambo akiuchezesha mguu wa marehemu mama yake.

Mtoto huyo akashikwa na mshangao mkubwa.

Siku nyingine, watoto walipotumwa kuchuma mboga, mtoto aliyefiwa na mama yake alimsihi baba yake wajifiche wote uvunguni ili washuhudie kile alichokuwa amekiona.

Mama wa kambo alipoanza kuimba wimbo wake wa kawaida, ule mguu wa marehemu ukaanza kuruka-ruka.

Baba wa watoto akaingiwa na hofu kubwa. Mara moja akatoka uvunguni na kumkamata yule mwanamke.

Watu wakakusanyika na kumuuliza:

“Huu mguu wa nani?”

Akajibu:

“Huu ni mguu wa mwanamke mwenzangu.”

Alipoulizwa kwa nini alimwua, alikiri kwamba alifanya hivyo kwa sababu marehemu alikuwa amevuna kunde nyingi kuliko yeye.

Alipoulizwa aliyempa dawa, akasema ni mama yake.

Basi, bila kuchelewa, yeye na mama yake waliuawa na kuzikwa pamoja na ule mguu wa marehemu.

 

Mwanakwetu, kwa nini nimeisimulia hadithi hii?

Hadithi hii ya mwaka 1973 bado ina ujumbe unaoweza kutafakariwa katika maisha ya Tanzania ya leo, hasa katika mazingira ya ushindani wa kisiasa na matumizi makubwa ya mitandao ya kijamii.

 

Kwanza: Mafanikio ya mwingine yasiwe sababu ya kumwangamiza.

 

Mtu anapopata nafasi, mafanikio au heshima katika jamii, tofauti za mitazamo hazipaswi kugeuka kuwa chuki binafsi. Katika siasa, ukosoaji unaweza kufanywa kwa hoja, sera, maamuzi na ushahidi badala ya kutumia uzushi au kampeni za kumchafua mtu.

 

Pili: Teknolojia inaweza kuwa “dawa” ya kisasa ya bibi mdogo.

 

Katika simulizi, dawa ilitumika kumdhuru mwingine. Katika zama hizi, teknolojia inaweza kutumiwa vibaya kupitia picha zilizohaririwa, akaunti bandia, video za uongo, deepfake na taarifa ambazo hazijathibitishwa.

 

Ndiyo maana kila picha au video inayosambaa mitandaoni inahitaji kuchunguzwa kabla ya kuaminiwa au kusambazwa zaidi.

Tatu: Umaarufu wa kisiasa huambatana na uangalizi mkubwa wa jamii.

Mwanasiasa anayeshika nafasi kubwa ya kitaifa hukutana na pongezi, ukosoaji, maswali, tuhuma na mijadala kutoka kwa makundi mbalimbali.

 

Kwa hiyo, jamii inapaswa kutenganisha ukosoaji halali na uzushi, na kutenganisha ushahidi na madai ambayo hayajathibitishwa.

Nne: Ukweli utawaliwe na kasi ya taarifa.

Kwenye mitandao ya kijamii, jambo linaweza kusambaa kwa maelfu ya watu ndani ya muda mfupi. Lakini kusambaa kwa taarifa hakumaanishi kuwa taarifa hiyo ni ya kweli.

 

Swali muhimu linapaswa kuwa:

“Taarifa hii imetoka wapi? Imethibitishwa na nani? Kuna ushahidi gani? Na je, picha au video hii inaweza kuwa imehaririwa?”

Tano: Madhara ya hila yanaweza kumrudia mwenye hila.

Hili ndilo somo kubwa tunaloweza kulichukua katika simulizi hii. Mtu aliyedhamiria kumwangamiza mwenzake hatimaye alikutana na madhara ya kitendo chake mwenyewe.

Katika maisha ya kisiasa na kijamii, chuki, uzushi na taarifa za uongo vinaweza kuleta madhara si kwa anayelengwa tu, bali pia kwa jamii inayozisambaza na kwa uaminifu wa watu kwa taarifa wanazopokea.

MWANAKWETU, UJUMBE NI HUU:

Kijicho kisiwe mwiko kwa maneno tu; kiwe mwiko katika matendo.

Tusikubali tofauti za kisiasa zitufanye tuone kila anayefikiri tofauti nasi kuwa adui. Tukosoane kwa hoja. Tuulizane kwa ushahidi. Tuchunguze taarifa kabla ya kuzisambaza.

Na pale tunapokutana na picha, video au tuhuma zinazomhusu mtu yeyote—iwe mwanasiasa, kiongozi, mwandishi au mwananchi wa kawaida—tusihukumu kabla ya kujua ukweli.

Kwa sababu, kama simulizi hii inavyotukumbusha:

Mtu anayemwangalia mwenzake kwa kijicho anaweza kusahau kwamba matokeo ya kijicho hicho yanaweza kumrudia mwenyewe.

Mwanakwetu, upo? Kumbuka: Kijicho Iwe Mwiko

makwadeladius@gmail.com

0717649257.