MSTARI USIOVUKWA KATI CHAMA TAWALA NA VYOMBO VYA ULINZI NA USALAMA

 

Adeladius Makwega – MBAGALA

 

“Vyombo vya Ulinzi na Usalama: Mali ya Taifa, Sio Mali ya Chama.”

Haya ni maneno ya Mwanakwetu kwa hoja gani?

Kwa hakika, katika taifa linalojenga demokrasia imara, kuna mstari ambao haupaswi kuvukwa: mstari unaotenganisha chama cha siasa, serikali na vyombo vya ulinzi na usalama. Chama cha siasa kinaweza kushinda uchaguzi na kuunda serikali, lakini polisi, jeshi na vyombo vya ujasusi havipaswi kuwa mali ya chama. Vyombo hivyo ni taasisi za taifa; vinapaswa kulinda Katiba, sheria, amani, usalama na maisha ya wananchi wote bila kujali wanatoka chama gani, wanaamini nini au wanakubaliana na nani.

 

Leo, Mwanakwetu wa Mbagala anayaangalia madhara yanayoweza kujitokeza pale vyombo vya ulinzi na usalama vinapowekwa chini ya ushawishi wa maslahi ya kisiasa. Hili si suala la chama fulani pekee. Ni suala la msingi linalogusa maisha ya kila Mtanzania, kwa sababu leo unaweza kuwa mwanachama wa chama kimoja, kesho ukawa mwanachama wa chama kingine, lakini ulinzi wa taifa unapaswa kubaki kuwa wako wakati wote.

 

Mosi: Kudhoofika kwa demokrasia.

Demokrasia haiishii kwenye kupiga kura siku ya uchaguzi. Inahitaji taasisi za dola zinazofanya kazi kwa mujibu wa Katiba na sheria, pamoja na mazingira ambayo kila upande wa kisiasa unaweza kushiriki bila hofu. Chombo cha usalama kinapoonekana kutumika kulinda maslahi ya kisiasa badala ya maslahi ya taifa, usawa wa ushindani wa kisiasa unaweza kudhoofika.

 

Fikiria mazingira ambayo polisi wanazuia mara kwa mara mikutano ya chama cha upinzani, wakati mikutano ya upande mwingine ikiendelea bila vikwazo vinavyofanana. Wananchi wanaweza kuanza kujiuliza: Je, sheria ni moja kwa wote, au inabadilika kulingana na upande wa kisiasa?

“Historia ya Afrika Kusini inatoa somo zito kupitia tukio la Marikana la mwaka 2012. Tarehe 16 Agosti 2012, polisi waliwakabili wafanyakazi waliokuwa katika mgomo katika mgodi wa Marikana; watu 34 waliuawa siku hiyo. Serikali iliunda Tume ya Uchunguzi ya Marikana kuchunguza matukio hayo, yaliyohusisha vifo vya takribani watu 44 katika kipindi cha matukio ya Agosti 2012, zaidi ya 70 kujeruhiwa na takribani watu 250 kukamatwa.”

Mwanakwetu kama mwanahabari anakumbuka;

“Marikana ilikuwa zaidi ya habari ya siku moja. Ilikuwa ukumbusho kwamba matumizi ya nguvu za dola yanapokuwa na utata, imani ya wananchi katika taasisi inaweza kuathirika. Somo lake ni kwamba vyombo vya usalama vinapaswa kuwa chini ya sheria na uwajibikaji wa kitaifa, si chini ya maslahi ya kisiasa.”

 

Pili: Upendeleo wa kisiasa

Chama kinapokuwa na ushawishi mkubwa juu ya vyombo vya usalama, hatari nyingine ni watu kuanza kutendewa kwa kuangalia misimamo yao ya kisiasa badala ya kuangalia sheria.

Mwananchi anayeshiriki shughuli za chama cha upinzani anaweza, kwa mfano, kuhisi kwamba anakabiliwa na vikwazo ambavyo mwananchi wa upande mwingine havimkabili. Hata kama kila tukio linaweza kuwa na maelezo yake ya kisheria, hisia kwamba sheria inatumika kwa viwango viwili yenyewe ni tatizo kwa taasisi ya umma.

Mfano unaoweza kutufundisha ni Misri ;

“Kuelekea uchaguzi wa urais wa mwaka 2018. Human Rights Watch iliripoti kuwa mamlaka za Misri ziliwakamata wapinzani na wanaharakati, wakiwemo Abd al-Moneim Abu al-Fotouh, aliyekuwa mgombea wa urais mwaka 2012 na kiongozi wa Strong Egypt Party. Shirika hilo pia liliripoti kukamatwa kwa baadhi ya watu waliokuwa wakihusishwa na shughuli za kisiasa na kuikosoa serikali.”

 

 

Mwanakwetu hatumii mfano huu kusema kwamba kila hatua ya usalama nchini Misri ilikuwa ya kisiasa. Mfano huu unatumia kama somo kuhusu hatari ya taasisi za dola kuonekana kutumika dhidi ya wapinzani. Taifa linapofika mahali mwananchi anaamini kwamba haki yake inaweza kutegemea chama anachokishabikia, msingi wa usawa mbele ya sheria huanza kuyumba kama mlevi aliyelewa pombe haramu ya gongo na hawezi kufika salama nyumbani kwake, je taifa litakuwa salama?

 

Tatu: Vitisho na ukandamizaji

Vyombo vya ulinzi na usalama vinapogeuka kuwa sehemu ya ushindani wa kisiasa, mamlaka yao yanaweza kutumiwa kuwaogopesha au kuwanyamazisha wapinzani, wanaharakati, waandishi wa habari au wananchi wenye mitazamo tofauti.

Mkutano halali wa wananchi unapaswa kushughulikiwa kwa kuzingatia sheria. Polisi wana wajibu wa kulinda usalama wa watu na mali, lakini pia wanapaswa kuhakikisha kwamba mamlaka yao hayatumiki kwa namna inayowanyima wananchi haki zao bila msingi wa kisheria.

 

Historia ya Chile chini ya utawala wa kijeshi baada ya mapinduzi ya mwaka 1973 inaonyesha jinsi jambo hili linavyoweza kuwa kubwa. Katika kipindi cha utawala wa kijeshi wa Augusto Pinochet, vyombo vya dola vilihusika katika ukamataji, mateso, mauaji na kupotezwa kwa watu waliotajwa kuwa wapinzani au wapinzani wa utawala.

Somo la Chile ni kubwa: “Mamlaka ya bunduki yanapochanganyika na migogoro ya kisiasa, hofu inaweza kuingia ndani ya jamii nzima. Mwananchi anaweza kuanza kuogopa kusema, kuandamana, kuandika au kushiriki katika shughuli za kiraia. Demokrasia inapohitaji wananchi wenye ujasiri wa kutumia haki zao, hofu kubwa ya dola inaweza kufanya haki hizo zibaki kwenye karatasi.”

 

Nne: Kudhoofika kwa uchaguzi huru na wa haki.

Uchaguzi huru na wa haki unahitaji zaidi ya sanduku la kura. Unahitaji mazingira ambayo vyama na wagombea wanaweza kuwafikia wananchi, kueleza sera zao na kufanya kampeni bila vitisho au matumizi ya nguvu za dola kwa upendeleo.

Ikiwa chama kimoja kinapata nafasi pana ya kufanya mikutano, huku chama kingine kikizuiwa mara kwa mara bila sababu zinazotumika kwa usawa, ushindani wa kisiasa unaweza kudhoofika.

Mfano wa Misri mwaka 2018 unaonyesha kwa nini mazingira ya uchaguzi ni muhimu. Kabla ya uchaguzi huo, Human Rights Watch na mashirika mengine ya haki za binadamu yaliripoti kukamatwa kwa baadhi ya watu waliokuwa wakionekana kama wapinzani au wagombea watarajiwa. Shirika hilo lilieleza pia kuwa mazingira hayo yaliibua wasiwasi kuhusu uhuru na haki ya uchaguzi.

 

Somo hapa si kwamba uchaguzi wote unaohusisha hatua za kiusalama huwa si huru.

“La msingi ni kwamba usalama unatakiwa kuwezesha uchaguzi, si kuamua nani anaweza kushiriki kwa upana zaidi. Vyombo vya usalama vinapokuwa walinzi wa uchaguzi, vinapaswa kuonekana kuwa walinzi wa mchakato, si walinzi wa upande fulani.”

 

Tano: Kupungua kwa imani ya wananchi.

Mwananchi anapomwona polisi, anapaswa kuona taasisi inayoweza kumlinda wakati wa hatari. Anapovuka barabara na kukutana na askari, anapaswa kujua kwamba huyo ni mtumishi wa taifa, si mwakilishi wa chama fulani.

Lakini taasisi ya usalama inapohusishwa sana na siasa, imani hiyo inaweza kupungua. Mwananchi anaweza kujiuliza: Nikivamiwa usiku, nitapiga simu polisi?Watakuja kweli? Au hao haoa ndiyo walionivamia?Ndugu yangu akitekwa nikienda polisi watakuwa na majibu kweli aua hao hao ndiyo waliomteka? Nikinyang’anywa mali, nitaripoti? Nikitishiwa kwa sababu ya msimamo wangu, nitapata msaada?

“Maswali haya yanaweza kuonekana madogo, lakini yakizidi katika jamii, madhara yake huwa makubwa. Usalama wa nchi haujengwi na polisi pekee; unajengwa na ushirikiano kati ya polisi na wananchi.”

Ndiyo maana kutokupendelea upande wa kisiasa ni muhimu. Mwananchi anayejua kwamba sheria inamlinda bila kujali chama chake ana uwezekano mkubwa wa kuamini taasisi za dola na kushirikiana nazo.

Sita: Kuvurugika kwa mgawanyo wa madaraka.

Katika mfumo wa kidemokrasia, chama cha siasa na serikali si kitu kimoja. Chama kinaweza kushinda uchaguzi na kuunda serikali, lakini taasisi za dola zinapaswa kuendelea kutekeleza majukumu yao kwa mujibu wa Katiba na sheria. Ikiwa askari anapewa maelekezo ya kutekeleza matakwa ya viongozi wa chama badala ya kufuata sheria na mamlaka halali ya serikali, mstari kati ya chama, serikali na taasisi za dola unaweza kufutika.

“Pakistan inatoa mfano wa kihistoria wa changamoto hiyo. Human Rights Watch imeandika kwamba katika kipindi cha nyuma, vikosi vya usalama nchini Pakistan vilikuwa na ushawishi mkubwa juu ya mamlaka za kiraia, hasa katika masuala ya usalama wa taifa na kupambana na ugaidi.”

 

Hii haimaanishi kwamba jeshi ni chama cha siasa. Somo muhimu ni kwamba taasisi za kijeshi na usalama zinapokuwa na ushawishi mkubwa katika siasa za kiraia, mipaka ya madaraka inaweza kuwa tata. Demokrasia inahitaji kila taasisi ijue mipaka yake na iwajibike kwa mujibu wa Katiba.

 

Saba: Kuongezeka kwa migogoro ya kisiasa

Wananchi wanapohisi kwamba taasisi rasmi haziwasikilizi au hazitawendea kwa usawa, wanaweza kupoteza imani katika njia za kisheria za kutatua migogoro.

Migogoro ya kisiasa inaweza kuanza kwa maneno, ikahamia kwenye maandamano, kisha vurugu. Ikiwa taasisi zinazopaswa kusuluhisha migogoro haziaminiki, hali inaweza kuwa ngumu zaidi.

“Zimbabwe mwaka 2008 inatoa somo kuhusu madhara ya mgogoro mkali wa kisiasa baada ya uchaguzi. Kulikuwa na vurugu, vitisho na ukiukwaji wa haki ulioripotiwa dhidi ya watu waliokuwa wakihusishwa na upinzani. Somo kubwa ni kwamba taasisi za dola zinaposhindwa kuonekana kuwa za wote, migogoro ya kisiasa inaweza kuzidi kuwa mikali.”

Ndiyo maana taifa linahitaji mahakama, tume za uchaguzi, vyombo vya usalama na taasisi nyingine zinazoweza kuaminika na pande mbalimbali.

Nane: Hatari ya taifa kuingia katika machafuko makubwa.

 

Historia inatufundisha kwamba taifa linapopoteza imani katika taasisi zake, gharama yake inaweza kuwa kubwa kuliko tunavyodhani.

“Kenya baada ya uchaguzi wa mwaka 2007 ni mfano unaojulikana. Mgogoro wa uchaguzi ulifuatiwa na vurugu kubwa zilizosababisha vifo vya zaidi ya watu 1,100 na zaidi ya watu 600,000 kuyahama makazi yao.”

Somo la tukio hilo si kwamba kila mgogoro wa uchaguzi lazima uwe na matokeo kama hayo. Somo ni kwamba migogoro ya kisiasa inapokutana na taasisi dhaifu, ukosefu wa uaminifu na hofu, inaweza kugeuka kuwa tatizo la taifa.

Kwa hiyo, ni muhimu kujenga taasisi ambazo wananchi wanaweza kuzikimbilia wakati wa mgogoro badala ya kuzihofia. Polisi wanapaswa kuwa polisi wa wananchi wote. Jeshi linapaswa kuwa jeshi la taifa. Vyombo vya ujasusi vinapaswa kulinda usalama wa taifa, si maslahi ya chama.

Hitimisho: Taifa kwanza

Mwanakwetu wa Mbagala, mwisho wa yote, hoja hii si ya kuichukia serikali wala kuupenda upinzani. Si hoja ya chama hiki dhidi ya chama kile. Ni hoja kuhusu mustakabali wa taifa letu.Mifano yote iliyotolewa ni ili msomaji wangu ujifunze.Chama cha siasa kinaweza kuingia madarakani na baadaye kuondoka. Serikali inaweza kubadilika. Viongozi wanaweza kubadilika. Lakini taasisi za taifa kama Jeshi, Pilisi , Magereza , Uhamiaji na Idara ya Kijasusi zinapaswa kubaki.

Leo unaweza kuwa madarakani; kesho ukawa nje ya madaraka. Leo unaweza kuwa upande wa wengi; kesho ukawa upande wa wachache. Ndiyo maana tunahitaji mfumo ambao sheria inamlinda kila mwananchi, bila kuuliza kwanza anapiga kura kwa nani.

Vyombo vya ulinzi na usalama vinapokuwa vya taifa, wananchi wote hushinda. Vinapogeuzwa kuwa nyenzo ya ushindani wa kisiasa, taasisi zenyewe zinaweza kupoteza heshima, wananchi kupoteza imani, na taifa kuanza kugawanyika.

 

Tujenge utamaduni wa kutofautiana kisiasa bila kuchukiana, kushindana bila kutishana, kukosoana bila kulipizana kisasi, na kulinda Katiba bila kujali nani yuko madarakani.

Kwa sababu mwisho wa safari, chama kinaweza kuwa cha leo; lakini taifa ni la vizazi.Haya yote yanaelezwa ili kuzuia kufutika kwa mstari kati ya Chama cha Tawala na Vyombo vya Ulinzi na Usalama.

Mwanakwetu upo?Kumbuka

“Mstari Usiovukwa, Chama Tawala na Vyombo vya Ulinzi na Usalama.”

Nakutakia Siku Njema.

0717649257